آشنایی با سهتار
سهتار از جمله سازهای زهی و مضرابی در موسیقی سنتی ایران است که توسط ناخن انگشت اشارهٔ دست راست (برای نوازندگان راستدست) نواخته میشود.
سه تار برخلاف اسمش، دارای ۴ سیم از جنس فلزاتی مانند فولاد و برنز و مس هست که به موازات دسته، از کاسه تا گوشی ها یا قسمت پنجه کشیده شدهاند.
سهتار دارای ۲۵ پردهٔ قابل حرکت از جنس رودهی حیوانات یا کات گوت است که گاهی از الیاف مصنوعی مانند پلاستیک هم استفاده میشود. سهتارهای 28 پرده مناسب اشخاصی است که از نواختن ساز تار به نواختن سهتار روی میآورند. در هر صورت هر سازی را می توان 25 یا 28 پرده، پردهبندی کرد. صدای آن ظریف و کم حجم است و گستره صوتی آن از هنگامِ بمِ دو زیر خط حامل تا لا بمل بالای خط حامل و در نتیجه نزدیک به ۳ اکتاو است.
سهتار سازی از خانواده سازهای دوتار و تنبور بودهاست که امروزه در طبقه بندی سازهای موسیقی سنتی ایران و با پردهبندی مشابه به ساز تار به شمار میرود.
در موسیقی دستگاهی ایران استفاده از سهتار بسیار رواج دارد، گرچه بیشتر برای تکنوازی مورد استفاده قرار میگیرد. این ساز برای هر دستگاه کوک ویژهای دارد ولی فاصلهٔ چهارم یا پنجم پایین رونده معمولاً بین سیمهای اول و دوم ثابت است.
نوازندگان سهتار برای اجرای آن، در دو حالت نشسته روی زمین (چهارزانو) یا روی صندلی بدون دسته، کاسهٔ ساز را به صورت مورب و بین انتهای ران و سمت راست شکم قرار میدهند، به طوری که صفحۀ ساز بر زمین عمود باشد. هر دو دست راست و چپ به صورت مشت نیمه باز روی ساز قرار میگیرند. سر انگشتان دست چپ روی پردههای (دستانهای) دستهٔ سهتار حرکت میکنند و با قرار دادن سیم در پشت پرده مورد نظر طول آزاد سیم را کوتاه یا بلند میکنند. انگشت گذاری دست چپ در قالب ده دستانها انجام میگیرد که هر دستان شامل سه پرده روی سیمهای اول، دوم و سوم است. دست راست روی صفحه ساز قرار میگیرد و ناخن انگشت اشارهٔ دست راست سیمها را به کمک ضربه زدن به ارتعاش در میاورد.
برای نوازندگی سه تار از انگشتان اشاره، میانی، حلقه و در بعضی موارد انگشت کوچک دست چپ استفاده میشوند. همچنین استفاده از انگشت شست برای پردهگیری روی سیم بم نیز کاربرد دارد.
در ساخت ساز سهتار از چوبهای متنوعی استفاده میشود.
چوب توت به خاطر دارا بودن حجم تخلخل و ارتعاش بالا برای صفحه سهتار مورد استفاده قرار میگیرد.
چوب گردو به خاطر دارا بودن استحکام بالا برای دسته استفاده میشود. برای ساخت کاسه از چوب های متنوعی نظیر گردو، توت و افرا استفاده میشود.
ساخت کاسه به سه روش چسباندن ترکههای چوب، تراش یک تکه و یا استفاده از کاسه کدو امکان پذیر است.
